Nhiều người hay nói: “Người Việt thông minh, cần cù sao Việt Nam vẫn chưa có hệ thống an sinh tốt, trình độ xã hội phát triển cao, có các sản phẩm chất lượng?”
Tôi nghĩ, câu trả lời không nằm ở trí tuệ, mà nằm ở lịch sử và cách tư duy xã hội được hình thành từ rất sớm.
Nhật, Hàn, Việt đều từng chịu ảnh hưởng sâu đậm của Trung Hoa và cùng dùng chữ Hán. Nhưng từ cùng một điểm xuất phát, ba dân tộc đã đi theo ba con đường khác nhau.
Nhật Bản (thế kỷ VII) không dùng nguyên chữ Hán, mà cải biên thành Hiragana và Katakana. Họ mượn chữ Hán cho ý nghĩa, nhưng tạo chữ riêng cho ngữ pháp tiếng Nhật. Tư duy cốt lõi là: mượn để học – sửa để dùng – làm cho mình. Chưa kể, lịch sử phát triển của họ với vị trí địa lý là quần đảo, thì họ có nhiều cơ hội giao thương và học tập với châu âu rất sớm, và là nước có bộ luật về sử dụng súng đầu tiên của nhân loại.
Hàn Quốc thì còn quyết liệt hơn. Thế kỷ XV, vua Sejong Đại Đế sáng tạo ra Hangul – một hệ chữ khoa học, dễ học, phổ cập cho dân thường. Tri thức từ đó không còn nằm trong tay tầng lớp tinh hoa, mà lan ra toàn xã hội. Chính tinh thần này, kiến cho công nghệ Hàn Quốc giờ đây có thể sánh ngang với Nhật Bản như ô tô và vượt mặt về thiết bị thông minh như điện thoại di động.
Việt Nam có Chữ Nôm, nhưng quá phức tạp, không thống nhất, mỗi chữ có thể ghép từ 2–3 chữ Hán. Chữ Nôm không trở thành nền tảng giáo dục đại chúng, chỉ được dùng để học- thi cử và làm quan. Phải đến thế kỷ XVII, nhờ Alexandre de Rhodes, chữ Quốc ngữ mới ra đời – rất tiến bộ, nhưng đến khá muộn.
Thực ra, chữ viết không chỉ để ghi chép. Nó quyết định ai được tiếp cận tri thức, tư duy được lan rộng đến đâu, và xã hội có hình thành tư duy hệ thống hay không.
Lịch sử Việt Nam lại là một chuỗi dài chiến tranh. Một xã hội sống trong bất ổn lâu dài sẽ hình thành phản xạ ưu tiên sinh tồn hơn là xây dựng nền móng. Cho nên người Việt rất giỏi ứng biến, linh hoạt, xoay xở – nhưng không quen đầu tư lâu dài 20–30 năm cho một ngành lõi. Có thể nói là tư duy “ăn sổi ở thì”.
Tư duy đó phản chiếu rõ trong các quyết sách hiện nay: dễ chọn những dự án to, dễ thấy, dễ báo cáo; nhưng rất khó theo đuổi công nghiệp nền tảng như luyện kim, đúc chính xác, vật liệu, R&D trong dài hạn, cần từ 20-30 năm để phát triển. Vì tư duy là nhiệm kỳ, phải có điểm nhấn, còn đối với các ngành cốt lõi, không thể thấy thành quả trong 3-5 năm ngay! Phải có một sự chuẩn bị xã hội toàn diện, cũng như các chính sách hỗ trợ.
Đến nay, Việt Nam CHƯA làm chủ được công nghệ đúc kim loại lõi – chính xác cao – quy mô công nghiệp .Đây là ngành cốt lõi – nền tảng của đúc ra các động cơ, máy móc và bước chân vào chuỗi cung ứng hoàn chỉnh. Tất cả các thiết bị ô tô, xe máy, hầu như là các chuỗi cung ứng của FDI. Hiện tại, vẫn chưa thấy tên của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng công nghiệp thế giới hay một số ngành công nghiệp chế tạo.
Đứng ngó qua hàng xóm: Em Thái Lan đi, ẻm chỉ cần R&D cho nông nghiệp và làm du lịch thôi, đủ tích lũy và hình dung được ngành chính của ẻm, sao em được đánh giá vẫn cao hơn mình! À nói Thái, chỉ du lịch có pê đê không là chưa đủ họ vẫn có hệ sinh thái công nghiệp phụ trợ đầy đủ nhe.
Em Singapore thì không có cả nước ngọt tự nhiên để uống. Nhưng giờ ẻm sẽ tái chế nước, lọc nước biển uống và không cần phụ thuộc giao kết nước ngọt với Malaysia. Singapore vừa nhỏ không có tài nguyên, họ ko cố làm gì hết, chỉ kinh doanh cảng nước sâu, làm trung tâm tài chính và KHÔNG CỐ SẢN XUẤT cái gì cả.
Nói chung 2 đứa đó có chính sách lõi và giải pháp lâu dài.
So sánh để thấy rõ: các ngành ở Việt Nam thì cái gì cũng chạm, nhưng thiếu trục xương sống để đưa đất nước vươn mình.
Kết luận:
Người Việt thông minh, cần cù.
Nhưng lịch sử khiến chúng ta giỏi thích nghi hơn là giỏi xây dựng lâu bền.
Muốn phá thế để phát triển nhanh, cần quay về ngành lõi, trao quyền cho những chuyên gia thực sự, và kiên định với các quyết sách dài hạn 20–30 năm.
Nếu mọi thứ vẫn chạy theo nhiệm kỳ – làm rồi dừng, dở dang rồi chuyển hướng – thì rất khó tạo ra thêm những kỳ tích bền vững.
The Way Home Blog 